Giriş ve Kamuoyundaki Yanılgı
Son dönemde yazılı ve görsel basında yer alan "Yargıtay kira tespitinde beş yıl şartını kaldırdı" yahut "Kira tespit davası açmak için artık beş yıl beklemeye gerek yok" şeklindeki sansasyonel haber başlıkları, gerek mülk sahipleri gerekse kiracılar nezdinde derin bir kafa karışıklığına ve hukuki bilgi kirliliğine sebebiyet vermiştir. Kamuoyunda oluşan bu algı, sanki sıfırdan akdedilmiş bir kira sözleşmesinde dahi ikinci veya üçüncü uzama yılında doğrudan serbest piyasa rayiçlerine göre kira tespiti istenebileceği şeklinde hatalı bir kanaat uyandırmıştır.
Oysa meselenin hukuki özü incelendiğinde; Yargıtay’ın kanun koyucunun yerine geçerek emredici bir yasa hükmünü yürürlükten kaldırması veya yeni bir maddi hukuk kuralı ihdas etmesi söz konusu değildir. Türk Borçlar Kanunu (TBK) sistematiğinde kira bedelinin belirlenmesi davası açma hakkı ile bu davada uygulanacak yasal artış kriterleri kesin çizgilerle birbirinden ayrılmıştır. Basına konu olan güncel Yargıtay kararı ise beş yıllık yasal süreyi kaldırmamış; aksine, uzun süredir devam eden kiracılık ilişkilerinde tarafların sonradan yeni bir kira metni imzalamış (sözleşmeyi tecdit etmiş) olmalarının, önceki kira ilişkisinde kazanılmış olan beş yıllık süreyi sıfırlayıp sıfırlamayacağı hususundaki teknik uyuşmazlığı maddi gerçeği üstün tutarak çözüme kavuşturmuştur.
TBK m. 344 ve 345 Sistematiği, Dava Şartları ve Usul Kuralları
Kira tespit davalarının yasal çerçevesi, TBK m. 344 ve TBK m. 345 hükümlerinde düzenlenmiştir. Kanun koyucu bu düzenlemelerde dava açma hakkının kullanım süresi ile hâkimin uygulayacağı belirleme yöntemini ikili bir ayrıma tabi tutmuştur:
A. Dava Açma Hakkı Bakımından (TBK m. 345/1)
TBK m. 345/1 hükmü açıkça; "Kira bedelinin belirlenmesine ilişkin dava her zaman açılabilir" kuralını vazetmiştir. Dolayısıyla kira sözleşmesinin birinci, ikinci, üçüncü veya dördüncü uzama yılında da Sulh Hukuk Mahkemesinde kira tespit davası ikame edilmesi usulen mümkündür. Beş yıllık sürenin geçmiş olması bir dava şartı (HMK m. 114) değildir. Mahkemenin, davanın beş yıl dolmadan açıldığı gerekçesiyle usulden ret kararı vermesi usul ve yasaya aykırıdır.
Bununla birlikte, taraflar arasında geçerli bir artış şartı bulunuyorsa ve kiracı bu yasal artışı düzenli olarak ifa etmekteyse, ilk beş yıllık dönemde kiraya verenin tespit davası açmasında Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 114/1-h anlamında korunmaya değer bir hukuki yararının bulunup bulunmadığı mahkemece resen gözetilmelidir. Sözleşmede artış şartının bulunmaması, şartın belirsiz olması yahut kiracının yasal artışı yapmaması hallerinde ise beş yıl beklenmeksizin dava açılabilecektir.
B. İlk Beş Yıllık Dönemde Uygulanacak Kriter (TBK m. 344/1-2)
Kira sözleşmesinin ilk beş yılında (ilk 4 uzama yılında) hâkimin müdahale yetkisi mutlak olarak kanuni sınırla bağlıdır. Taraflarca bir artış anlaşması yapılmamışsa, hâkim kira bedelini bir önceki kira yılının tüketici fiyat endeksindeki (TÜFE) on iki aylık ortalamalara göre değişim oranını geçmemek koşuluyla belirleyebilir (TBK m. 344/2). Bu dönemde mahkemece kesinlikle çevre emsal araştırması yapılamaz, serbest piyasa rayici belirlenemez ve hak ve nesafet indirimi uygulanamaz. Hâkim kanunun emredici tavanı olan TÜFE oranı ile bağlıdır.
C. Beş Yıldan Sonraki Dönemde Uygulanacak Kriter (TBK m. 344/3)
TBK m. 344/3 gereğince; beş yıldan uzun süreli veya beş yıldan sonra yenilenen kira sözleşmelerinde ve bundan sonraki her beş yılın sonunda, yeni kira yılında uygulanacak bedel hâkim tarafından tüketici fiyat endeksindeki on iki aylık ortalamalara göre değişim oranı, kiralananın durumu ve emsal kira bedelleri göz önünde tutularak hakkaniyete uygun biçimde serbestçe belirlenir. Uygulamada "hak ve nesafet dönemi" olarak adlandırılan ve 6. kira yılından itibaren devreye giren bu aşamada, hâkim artık TÜFE üst sınırı ile bağlı değildir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2022/5205, K. 2022/6879, T. 22.09.2022 sayılı ilamında belirtildiği üzere; taşınmazın boş olarak yeniden kiraya verilmesi halinde getirebileceği brüt/net kira bedeli bilirkişi heyetince belirlenmeli, davalının eski kiracı olduğu gözetilerek hakkaniyete uygun bir oranda (uygulamada takdiren %10-%20 bandında) "eski kiracı indirimi" yapılmak suretiyle kira bedeli tespit edilmelidir.
Dolayısıyla beş yıllık yasal eşik, davanın açılabilmesine ilişkin usuli bir engel değil; mahkemenin serbest piyasa rayicini ve hakkaniyet kriterini uygulayabilmesine ilişkin maddi bir eşiktir.
Kira Tespit Davasında Usul Kuralları
Kira tespit davasının usulden reddedilmemesi ve mahkemece belirlenecek yeni kira bedelinin hedeflenen dönemin başından itibaren kiracıyı bağlayabilmesi için kanunun aradığı usuli koşullara titizlikle uyulması zorunludur:
Görevli ve Yetkili Mahkeme: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi (HMK m. 4/1-a) gereğince, dava konusunun değer veya tutarına bakılmaksızın kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda ve dolayısıyla kira bedelinin tespiti davalarında münhasıran Sulh Hukuk Mahkemesi görevlidir. Kira bedelinin tespiti davası taşınmazın aynına (mülkiyetine) ilişkin bir ayni hak davası olmadığından kesin yetki kuralı (HMK m. 12) uygulanmaz. Yetkili mahkeme; HMK m. 6 uyarınca davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesi veya HMK m. 10 uyarınca sözleşmenin ifa edileceği yer (kiralanan taşınmazın bulunduğu yer) mahkemesidir.
Dava Şartı Arabuluculuk (6325 sayılı Kanun m. 18/B): 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun 18/B maddesi uyarınca (01.09.2023 tarihinden itibaren), kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması zorunlu dava şartıdır (HMK m. 114/2). Arabuluculuk sürecinde anlaşmaya varılamadığına ilişkin düzenlenen "son tutanak" dava dilekçesine eklenmeden açılan davalar, başkaca bir inceleme yapılmaksızın usulden reddedilir.
Husumet (Taraflar): Kira tespit davasında aktif ve pasif husumet doğrudan kira sözleşmesinin taraflarına aittir. Kural olarak aktif husumet kiraya verene aittir; ancak kira bedelinin indirilmesi amacıyla kiracı tarafından da dava açılması mümkündür. Kiralanan taşınmaz üzerinde elbirliği mülkiyeti varsa (örneğin miras ortaklığı), tüm ortakların birlikte dava açması veya terekeye temsilci atanması ya da diğer ortakların muvafakatinin alınması zorunludur. Paylı mülkiyette ise kira bedelinin tespiti önemli idari tasarruf mahiyetinde kabul edildiğinden pay ve paydaş çoğunluğunun sağlanması gerekir; bununla birlikte her paydaş kendi hissesine isabet eden kira bedelinin tespiti için tek başına dava açabilir. Pasif husumette ise sözleşmede birden fazla kiracı yer alıyorsa aralarında mecburi dava arkadaşlığı bulunduğundan davanın tüm kiracılara birlikte yöneltilmesi zorunludur.
Dava Açma Zamanı, İhtarname Tebliği ve Belirlenen Kiranın Geçerlilik Başlangıcı (TBK m. 345)
Kanun koyucu TBK m. 345 hükmünde tespit davasının açılma zamanı ile belirlenen bedelin hangi dönemden itibaren geçerli olacağını şu temel kurallara bağlamıştır:
1. Dava Her Zaman Açılabilir (TBK m. 345/1): Kira bedelinin belirlenmesine ilişkin dava her zaman açılabilir. Kanunda hak düşürücü bir dava açma süresi öngörülmemiştir. Ancak davanın açıldığı tarih, hükmedilecek kira bedelinin hangi dönemden itibaren kiracıyı bağlayacağı açısından belirleyicidir.
2. İhtarnamesiz Dava ve 30 Gün Kuralı (TBK m. 345/2): Sözleşmede artış şartı yoksa ve kiraya veren önceden ihtarname göndermemişse; mahkemece belirlenecek bedelin yeni kira döneminin başlangıcından itibaren geçerli olabilmesi için davanın, yeni kira döneminin başlangıcından en geç 30 gün önceki bir tarihte açılması şarttır. Şayet dava yeni dönemin başlangıcına 30 günden daha az bir süre kala veya yeni dönem başladıktan sonra açılırsa, belirlenecek yeni kira bedeli ancak takip eden bir sonraki kira döneminden itibaren geçerli olur.
3. İhtarname Gönderilmesi Halinde Süre (TBK m. 345/2): Kiraya veren, yeni kira döneminin başlangıcından en geç 30 gün önceki bir tarihte kiracıya kira bedelinin artırılacağına ilişkin yazılı bir bildirimde (ihtarname) bulunmuşsa; ihtarnamenin bu 30 günlük süre dolmadan kiracıya tebliğ edilmiş olması şartıyla, izleyen yeni kira dönemi sonuna kadar dava açılabilir. Bu halde dava yeni dönemin içinde ne zaman açılırsa açılsın (örneğin dönemin 10. ayında dahi açılsa), belirlenecek yeni bedel bu yeni kira döneminin başlangıcından itibaren kiracıyı bağlar. Burada kritik unsur, ihtarnamenin noterden keşide edildiği tarih değil, kiracıya tebliğ edildiği tarihtir.
4. Sözleşmede Artış Şartı Bulunması (TBK m. 345/3): Sözleşmede yeni kira döneminde kiranın artırılacağına ilişkin geçerli bir hüküm yer alıyorsa; kiraya verenin ayrıca ihtarname göndermesine yahut döneme 30 gün kala dava açmasına gerek yoktur. Kiraya veren, yeni kira dönemi sonuna kadar dava açtığı takdirde, belirlenecek kira bedeli başkaca bir ihtara gerek olmaksızın bu yeni kira döneminin başlangıcından itibaren geçerli olur.
Beş Yıl Dolmadan TBK m. 138 Kapsamında Uyarlama Talebinin Dinlenemeyeceği
Son yıllarda yaşanan yüksek enflasyon ve rayiç kira bedellerindeki fahiş artışlar karşısında kiraya verenler, TBK m. 344/3'te öngörülen beş yıllık süreyi beklemeden rayiç bedellere ulaşabilmek amacıyla TBK m. 138 hükmünde düzenlenen "Aşırı İfa Güçlüğü (Uyarlama)" davası yoluna başvurmaya başlamışlardır. Bu hususta Bölge Adliye Mahkemeleri arasında ortaya çıkan içtihat farklılığı, Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin E. 2024/1083, K. 2025/1439, T. 10.03.2025 sayılı uyuşmazlığın giderilmesi kararıyla kesin ve net bir çözüme kavuşturulmuştur.
Anılan ilke kararında Yargıtay şu temel gerekçelere dayanmıştır:
TBK m. 344 Hükümlerinin Özel Düzenleme Niteliği: Konut ve çatılı işyeri kiralarında kira bedelinin enflasyon karşısında güncellenmesi rejimi, kanun koyucu tarafından TBK m. 344 ile emredici ve özel bir sisteme bağlanmıştır. İlk dört uzama yılında TÜFE artışı öngörülmüş, beşinci yılın sonunda ise rayice göre tespit imkânı getirilerek menfaatler dengesi özel bir normla kurulmuştur.
Ekonomik Gelişmelerin Öngörülemez Olağanüstü Hal Sayılamayacağı: Ülkemiz ekonomik koşullarında paranın satın alma gücündeki aşınma, enflasyonist süreç ve emsal kira bedellerinin genel endeksin üzerinde artması, TBK m. 138 anlamında "sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülemeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum" olarak kabul edilemez.
Emredici Hükmün Dolanılması Yasağı: TBK m. 344/4 hükmünde kanun koyucunun aşırı ifa güçlüğüne dayalı uyarlama hakkını yalnızca yabancı para cinsinden kararlaştırılan kira bedelleri için saklı tuttuğu, buna karşın Türk Lirası cinsinden kiralar için bilinçli olarak bu yola yer vermediği açıktır. Dolayısıyla beş yıllık yasal süre dolmadan ekonomik faktörler ileri sürülerek TBK m. 138 uyarınca sözleşmenin uyarlanmasının istenmesi, kanun koyucunun kurduğu beş yıllık emredici düzenlemenin kanuna karşı hile yoluyla dolanılması anlamına geleceğinden dinlenemez. Aşırı ifa güçlüğüne dayanan uyarlama isteminin Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 2 dürüstlük kuralına dayandığı gözetildiğinde, genel hüküm işletilerek özel kanun hükmü bertaraf edilemez.
Kafa Karışıklığına Yol Açan Güncel Kararın Analizi
(Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2025/3450, K. 2026/1141, T. 03.03.2026)
Kamuoyunda "5 yıl kuralı kaldırıldı" algısına yol açan Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin E. 2025/3450, K. 2026/1141, T. 03.03.2026 sayılı ilamı, yukarıda özetlenen ilkelerden bir sapma teşkil etmemekte; bilakis ilişkinin devamlılığını ve dürüstlük kuralını korumaktadır.
A. Uyuşmazlığın Somut Özü
Somut uyuşmazlıkta kiracı, dava konusu taşınmazda kesintisiz olarak 2005 yılından beri faaliyet göstermektedir (yaklaşık 16 yıllık fiili kiracılık). Ancak taraflar, aralarındaki ilişki devam ederken 01.05.2018 tarihinde bir yıl süreli yeni bir yazılı sözleşme imzalamışlardır. Kiraya veren 2021 yılında (yeni sözleşmenin 3. yılında) rayiç bedele göre kira tespiti talep etmiştir.
İlk Derece Mahkemesi ve Bölge Adliye Mahkemesi, HMK m. 25'te düzenlenen taraflarca getirilme ilkesini dar yorumlayarak; taraflar arasında 2018 tarihli yeni bir sözleşme akdedildiğini, bu yeni sözleşmenin üzerinden davanın açıldığı 2021 yılı itibarıyla henüz TBK m. 344/3'te öngörülen beş yıllık sürenin geçmediğini gerekçe göstermiş ve rayiç belirlemesi yapmaksızın davanın sözleşmedeki artış oranına göre karara bağlanmasına hükmetmiştir.
B. Yargıtay'ın Vurguladığı Hukuki İlkeler ve Maddi Gerçek
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi derece mahkemelerinin bu şekilci yaklaşımını reddederek kararı bozmuş ve şu temel esasları belirlemiştir:
1.İlişkinin Uzantısı ve Tecdit Niteliği: Aynı kiracı ile aynı kiralanan taşınmaz için sonradan yeni bir kira metninin imzalanması kural olarak tamamen bağımsız yeni bir kiracılık ilişkisi başlatmaz; aksi kanıtlanmadıkça önceki kira ilişkisinin bir uzantısı ve tecdidi niteliğindedir.
2.Serbest Piyasa Rayici Ölçütü: Yenilenen sözleşmede belirlenen kira bedelinin, sözleşmenin imzalandığı tarihteki serbest piyasa rayiçlerini yansıtıp yansıtmadığı denetlenmelidir:
Eğer yenilenen sözleşmedeki bedel, yalnızca o tarihe kadar ödenen kiranın rutin/yasal artışlarla sürdürülmesinden ibaretse yahut mevcut ilişkiyi yazılı hale getirmek maksadıyla yapılmışsa, bu sözleşme beş yıllık süreyi sıfırlamaz. __Kiracılığın fiilen ve kesintisiz başladığı ilk tarih (somut olayda 2005 yılı) esas alınır ve aradan beş yıldan fazla süre geçmiş olduğundan TBK m. 344/3 gereğince hak ve nesafete göre rayiç tespiti yapılır.__
Şayet taraflar o tarihte serbest iradeleriyle piyasa koşullarına uygun, sıfırdan güncel bir emsal bedel belirlemişlerse, ancak bu halde tarafların yeni bir rayiç üzerinde mutabık kaldığı kabul edilerek yeni beş yıllık bekleme süresi bu sözleşme tarihinden itibaren hesaplanır.
3. Hâkimin Davayı Aydınlatma Ödevi (HMK m. 31): Yargıtay, davacının "15 yıllık kiracılık" beyanı ile dosyada yer alan "yeni tarihli sözleşme" arasındaki çelişkinin HMK m. 31 gereğince hâkimin davayı aydınlatma görevi kapsamında açıklattırılması ve delillerin serbestçe değerlendirilmesi gerektiğini açıkça belirtmiştir.
Sonuç ve Uygulayıcılar İçin Özet Değerlendirme
Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin gerek E. 2024/1083, K. 2025/1439 sayılı uyuşmazlığın giderilmesi kararı gerekse E. 2025/3450, K. 2026/1141 sayılı güncel bozma ilamı birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan kesin hukuki sonuçlar şunlardır:
1. Beş Yıl Şartı Kaldırılmamıştır: İlk defa kiraya verilen bir taşınmazda, beş yıllık süre dolmadan serbest piyasa rayicine, çevre emsallere ve hak ve nesafete göre kira bedelinin tespiti istenemez. Bu süre dolmadan açılan tespit davalarında artış münhasıran TÜFE tavanı ile sınırlıdır (TBK m. 344/1-2).
2. TBK m. 138 ile Süre Dolanılmaz: Beş yıllık süre dolmadan yüksek enflasyon veya hayat pahalılığı gerekçe gösterilerek aşırı ifa güçlüğü sebebiyle sözleşmenin uyarlanması davası açılarak rayiç bedele ulaşılamaz; zira TBK m. 344 emredici özel düzenlemedir.
3. Maddi Gerçek Şekle Üstündür: Kiracının fiilen beş yıldan uzun süredir kesintisiz kullanımında bulunan bir taşınmazda, tarafların formalite icabı, artışı tevsik etmek veya sözleşmeyi yazılıya dökmek amacıyla sonradan yeni bir kontrat imzalamış olmaları beş yıllık süreyi sıfırlamaz. Yenilenen sözleşmedeki bedel o günün gerçek piyasa rayicini yansıtmıyorsa, kiracılığın başlangıç tarihi esas alınarak TBK m. 344/3 gereğince hak ve nesafete göre serbest rayiç tespiti yapılmalıdır.
Netice itibarıyla Yargıtay içtihatları yeni bir kural ihdas etmemiş; kira hukukunun ruhuna uygun olarak şekilperestliği reddetmiş, hakkın kötüye kullanılmasını önlemiş ve beş yıllık yasal koruma mekanizmasının özünü aynen muhafaza etmiştir.
Kaynakça
Mevzuat:
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (m. 138, m. 344, m. 345)
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (m. 25, m. 31, m. 114/1-h)
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (m. 2)
Yargı Kararları:
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2025/3450, K. 2026/1141, T. 03.03.2026
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2024/1083, K. 2025/1439, T. 10.03.2025 (Uyuşmazlığın Giderilmesi Kararı)
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2022/5205, K. 2022/6879, T. 22.09.2022